ವೇದಾಂಗಸಂಹಿತಾ

छन्द:शास्त्रभूमिका अक्षरसङ्ख्याऽवच्छेद: छन्द: ।  पृथिवी गायत्री, अन्तरिक्षं त्रैष्टुभम्, द्यौर्जगती ।  अग्निर्गायत्र:, इन्द्रस्त्रैष्टुभः, विश्वेदेवा जागताः । तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्रम्, ओजो वा इन्द्रियं वीर्यं त्रिष्टुप् , पशवो जागताः । ब्रह्म गायत्रम्, क्षत्रं त्रैष्टुभम्, विड् जागतम् । ब्राह्मणो गायत्रः, क्षत्रियस्त्रैष्टुभः, वैश्यो जागतः । चतुर्विंशत्यक्षरा वाग्गायत्री, चतुश्चत्वारिंशदक्षरा वाक् त्रैष्टुभी, अष्टचत्वारिंशदक्षरा वाग् जागती ॥ अतः अक्षरपरिमाणं छन्दः । गायतो मुखादुदपतत्— इति गायत्री । गायत्रीमेव त्रिपदां सतीं चतुर्थेन पादेननानुष्टोभति । गायन्तं त्रायते यस्माद्गायत्रीत्युच्यते बुधैः । “स च्छन्दोभिश्छन्नस्तस्माच्छन्दांसीत्याचक्षते” । “ते छन्दोभिरात्मानमाच्छादयन्, यदेभिराच्छादयन्, तच्छन्दसां छन्दस्त्वम्” । “ छादयन्ति ह वा एनं छन्दांसि पापात् कर्मणः । नियताक्षरवर्णमात्रादिसन्निवेशः छन्दः । छन्दस्— अस्य शब्दस्य नानार्था:— १) ‘अन्नाच्छादनभागयम्’, ‘आच्छाद्य चार्हयित्वा च श्रुतशीलवते स्वयम्’- इत्यादिषु उपसंव्यानम् / परिधानम् / परिधानवस्त्रम्...

छन्दोलक्षणदीपिका वैदिकच्छन्दः ★गायत्री—        अ) दैवी गायत्री— “दैव्येकम् ।” (पिङ्गलसूत्रम् २।३॥) एकाक्षरं छन्दो दैवी गायत्रीति संज्ञायते । यथा— ‘ॐ’॥       आ) आसुरी गायत्री— “आसुरी पञ्चदश ।” (पि.सू.२।४॥) यथा— ‘भगो न चित्रो अग्निर्महोनां दधाति रत्नम्।’ (सा.सं.पू.५।२।७।१०); ‘आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवःसुवरोम्।’ (तै.आ.१०।२७)       इ) प्राजापत्या गायत्री— “प्राजापत्याष्टौ ।” (पि.सू.२।५॥) “चतुरश्चतुरः प्राजापत्यायाः ।” (पि.सू.२।११॥) यथा— ‘इन्द्रो विश्वस्य राजति’ (सा.सं.पू.५।२।७।१०)॥ “तान्युष्णिगनुष्टुब्बृहतीपङ्क्तित्रिष्टुब्जगत्यः ।” (पि.सू.२।१४॥) अस्मिन् प्राजापत्यायां गायत्री-उष्णिग्-अनुष्टुब्-बृहती-पङ्क्तिः-त्रिष्टुब्-जगतीच्छन्दाः चतुरः चतुरः सङ्ख्या-अङ्कान् गृहीत्वा अनुक्रमेण वर्धेत (यथाक्रमम्— ८, १२, १६, २०, २४, २८, ३२ इति) ।       ई) याजुषी गायत्री— “यजुषां षट् ।” (पि.सू.२।६॥) यथा— ‘वर्षवृद्धमसि’ (य.तै.सं.१।१।२)॥       उ) साम्नी ग...