ವೇದಾಂಗಸಂಹಿತಾ

  ಸಂಸ್ಕೃತಶಬ್ದವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ-ಪರ್ಯಾಯಪದ-ಕೋಶಃ (ಸಂಸ್ಕೃತ-ಸಂಸ್ಕೃತ-ಕನ್ನಡ) ಡಾ || ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಶಾಸ್ತ್ರೀ, ದಂಬೆ-ಪುಣಚ || ಶ್ರೀಗುರುಗಣೇಶಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ || अ (ಅ) ೧) अ (ಅ)  — "अ-कु-ह-विसर्जनीयानां कण्ठः "— ಅಕಾರ, ಕವರ್ಗ, ಹಕಾರ ಹಾಗೂ ವಿಸರ್ಗಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನ ಕಂಠ. 1)आदिवर्णः(पुं), ಆದಿವರ್ಣ. 2)आद्यक्षरः(पुं), ಆದ್ಯಕ್ಷರ. 3)आदिस्वरः(पुं), ಮೊದಲ ಸ್ವರಾಕ್ಷರ. 4)विष्णुः(पुं), ವಿಷ್ಣು. ("अतति सर्वं व्याप्नोतीति अततेर्डः"—मेदिनीकोशः, "अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः । मकार उच्यते ब्रह्मा प्रणवेन त्रयो मताः"—दुर्गादासधृतवचनम् —शब्दकल्पद्रुमः) 5)वासुदेवः(पुं), ವಾಸುದೇವ. ("अकारो वासुदेवः स्यात् "— एकाक्षरकोशः) 6)स्थितिकर्ता(पुं), ಸ್ಥಿತಿಕರ್ತೃ. 7)पालनकर्ता(पुं), ಪಾಲನಕರ್ತೃ. ("अवति रक्षति—अव (रक्षणे), अतति सातत्येऽत्र तिष्ठति "—वाचस्पत्यम्) 8)चतुर्मुखब्रह्मा(पुं), ಚತುರ್ಮುಖಬ್ರಹ್ಮನು. 9)परमेश्वरः(पुं), महादेवः, ಪರಮೇಶ್ವರ, ಮಹಾದೇವ. 10)कमठः(पुं), ಆಮೆ. 11)अङ्गणम् (नपुं), ಅಂಗಳ, 12)रणम् (नपुं), ಯುದ್ಧ. 13)गौरवम् (नपुं), ಮರ್ಯಾದೆ. 14)अन्तःपुरम्(नपुं), ರಾಣೀವಾಸ. 15)हेतुः(पुं), ಕಾರಣ. 16)भूषणम्(नपुं)...

  संस्कृतशब्दव्युत्पत्ति-पर्यायपद-कोशः (संस्कृत-संस्कृत-ENGLISH) डा ॥ कृष्णमूर्तिशास्त्री, दम्बे-पुणच ॥ श्रीगुरुगणपतिभ्यां नम: ॥ अ (A) १) अ(A) — "अ-कु-ह-विसर्जनीयानां कण्ठः "— अकार-कवर्ग-हकार-विसर्गानामुत्पत्तिस्थानं कण्ठः, Throat is the origin of sounds अ(A)-ka-kha-ga-gha-ङ-ह(ha) and " ः "(h). 1)आदिवर्णः(पुं), Initial syllable. 2)आद्यक्षरः(पुं), Begining letter. 3)आदिस्वरः(पुं), Primary vowel. 4)विष्णुः(पुं), Lord Vishnu. ("अतति सर्वं व्याप्नोतीति अततेर्डः"—मेदिनीकोशः, "अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः । मकार उच्यते ब्रह्मा प्रणवेन त्रयो मताः"—दुर्गादासधृतवचनम् —शब्दकल्पद्रुमः) 5)वासुदेवः(पुं), Lord VaasudEva. ("अकारो वासुदेवः स्यात् "— एकाक्षरकोशः) 6)स्थितिकर्ता(पुं), Observer. 7)पालनकर्ता(पुं), Protector. ("अवति रक्षति—अव (रक्षणे), अतति सातत्येऽत्र तिष्ठति "—वाचस्पत्यम्) 8)चतुर्मुखब्रह्मा(पुं), Four-headed Lord Brahmaa. 9)परमेश्वरः(पुं), महादेवः, ParamEshwara / Supreme Lord, MahAdEva / Great God / Lord Shiva. 10)कम...

सरलपाणिनीयम् (महर्षिपाणिनिविरचितायाः, आष्टाध्याय्याः सरला व्याख्या) डा ॥ कृष्णमूर्तिशास्त्री, दम्बे-पुणच ॥ ॐ श्रीगुरुगणपतिभ्यां नमः ॥ १।१।१। वृद्धिरादैच् ॥ (वृद्धिः, आदैच्) आत् = आ, ऐच् = ऐ, औ (ऐऔच्—माहेश्वरसूत्रम्)।  आ, ऐ, औ—एतेषां वृद्धि संज्ञा ।  वृद्धिः + आत्— वृद्धिरात् (विसर्गरेफसन्धिः) ।  वृद्धिरात् + ऐच्—वृद्धिरादैच् (जश्त्वसन्धिः) । आत् च ऐच् च—आदैच् इति समाहारद्वन्द्वसमासः । उदा— ज मदग्नेः गोत्रापत्यं पुमान् जा मदग्न्यः, अ श्वलस्य गोत्रापत्यं पुमान् आ श्वलायनः (आ) । इ तिकस्य गोत्रापत्यं पुमान् ऐ तिकायनः, इ तिहाससम्बद्धम् ऐ तिहासिकम् (ऐ) । उपगोः अपत्यं पुमान् औ पगवः, उ पमन्योः अपत्यं पुमान् औ पमन्यवः (औ) । वृद्धिसन्धिः— देवेन + ए केन— देवे नै केन (ऐ) । जल + ओ घः— ज लौ घः (औ) ॥ १।१।२। अदेङ् गुणः ॥ (अदेङ्, गुणः) अत् = अ, एङ् = ए, ओ (एओङ्—माहेश्वरसूत्रम्) ।  अ, ए, ओ— एतेषां गुण संज्ञा । अत् + एङ्—अदेङ् (जश्त्वसन्धिः) । अत् च एङ् च—अदेङ् इति समाहारद्वन्द्वसमासः । उदा— पितृ—पिता, नेतृ—नेता, स्तोतृ—स्तोता, कर्तृ—कर्ता, हर्तृ—हर्ता, भवितृ—भविता, महा + ऋषिः—महर...

ಸರಲಪಾಣಿನೀಯಮ್ (ಮಹರ್ಷಿ-ಪಾಣಿನಿ-ವಿರಚಿತ ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯೀ-ಯ ಸರಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ) ಡಾ || ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಶಾಸ್ತ್ರೀ, ದಂಬೆ-ಪುಣಚ || ಓಂ ಶ್ರೀಗುರುಗಣಪತಿಭ್ಯಾಂ ನಮಃ || ೧।೧।೧। ವೃದ್ಧಿರಾದೈಚ್ ॥ (ವೃದ್ಧಿಃ, ಆತ್ , ಐಚ್) ಆತ್ = ಆ, ಐಚ್ = ಐ, ಔ (ಐಔಚ್—ಮಾಹೇಶ್ವರಸೂತ್ರ).  ಆ, ಐ, ಔ—ಇವುಗಳಿಗೆ ವೃದ್ಧಿ ಸಂಜ್ಞೆ ಯು. ವೃದ್ಧಿಃ + ಆತ್— ವೃದ್ಧಿರಾತ್ (ವಿಸರ್ಗರೇಫಸಂಧಿ). ವೃದ್ಧಿರಾತ್ + ಐಚ್— ವೃದ್ಧಿರಾದೈಚ್ (ಜಶ್ತ್ವಸಂಧಿ). ಆತ್ ಚ ಐಚ್ ಚ— ಆದೈಚ್ (ಸಮಾಹಾರದ್ವಂದ್ವಸಮಾಸ). ಉದಾ— ಜ ಮದಗ್ನೇಃ ಗೋತ್ರಾಪತ್ಯಂ ಪುಮಾನ್ ಜಾ ಮದಗ್ನ್ಯಃ, ಅ ಶ್ವಲಸ್ಯ ಗೋತ್ರಾಪತ್ಯಂ ಪುಮಾನ್ ಆ ಶ್ವಲಾಯನಃ (ಆ). ಇ ತಿಕಸ್ಯ ಗೋತ್ರಾಪತ್ಯಂ ಪುಮಾನ್ ಐ ತಿಕಾಯನಃ, ಇ ತಿಹಾಸಸಮ್ಬದ್ಧಮ್ ಐ ತಿಹಾಸಿಕಮ್ (ಐ). ಉ ಪಗೋಃ ಅಪತ್ಯಂ ಪುಮಾನ್ ಔ ಪಗವಃ, ಉ ಪಮನ್ಯೋಃ ಅಪತ್ಯಂ ಪುಮಾನ್ ಔ ಪಮನ್ಯವಃ (ಔ). ವೃದ್ಧಿಸನ್ಧಿಃ— ದೇವೇನ + ಏ ಕೇನ— ದೇವೇ ನೈ ಕೇನ (ಐ). ಜಲ + ಓ ಘಃ— ಜ ಲೌ ಘಃ (ಔ). ೧।೧।೨। ಅದೇಙ್ ಗುಣಃ || (ಅದೇಙ್, ಗುಣಃ) ಅತ್ = ಅ, ಏಙ್ = ಏ, ಓ (ಏಓಙ್—ಮಾಹೇಶ್ವರಸೂತ್ರ). ಅ, ಏ, ಓ— ಇವುಗಳಿಗೆ ಗುಣ ಸಂಜ್ಞೆ ಯು.  ಅತ್ + ಏಙ್— ಅದೇಙ್ (ಜಶ್ತ್ವಸಂಧಿ). ಅತ್ ಚ ಏಙ್ ಚ— ಅದೇಙ್ (ಸಮಾಹಾರದ್ವಂದ್ವಸಮಾಸ). ಉದಾ— ಪಿತೃ—ಪಿತಾ, ನೇತೃ—ನೇತಾ, ಸ್ತೋತೃ—ಸ್ತೋತಾ, ಕರ್ತೃ—ಕರ್ತಾ, ಹರ್ತೃ—ಹರ್ತಾ, ಭವಿತೃ—ಭವಿತಾ, ಮಹಾ + ಋಷಿಃ—ಮಹರ್ಷಿಃ (ಅ) . ದೇವ + ಇನ್ದ್ರಃ—ದೇ...