ಸರಲಪಾಣಿನೀಯಮ್

ಸರಲಪಾಣಿನೀಯಮ್

(ಮಹರ್ಷಿ-ಪಾಣಿನಿ-ವಿರಚಿತ ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯೀ-ಯ ಸರಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ)

ಡಾ || ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಶಾಸ್ತ್ರೀ, ದಂಬೆ-ಪುಣಚ


|| ಓಂ ಶ್ರೀಗುರುಗಣಪತಿಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ||


೧।೧।೧। ವೃದ್ಧಿರಾದೈಚ್ ॥

(ವೃದ್ಧಿಃ, ಆತ್ , ಐಚ್)


ಆತ್ = ಆ, ಐಚ್ = ಐ, ಔ (ಐಔಚ್—ಮಾಹೇಶ್ವರಸೂತ್ರ). 

ಆ, ಐ, ಔ—ಇವುಗಳಿಗೆ ವೃದ್ಧಿಸಂಜ್ಞೆಯು.

ವೃದ್ಧಿಃ + ಆತ್— ವೃದ್ಧಿರಾತ್ (ವಿಸರ್ಗರೇಫಸಂಧಿ).

ವೃದ್ಧಿರಾತ್ + ಐಚ್— ವೃದ್ಧಿರಾದೈಚ್ (ಜಶ್ತ್ವಸಂಧಿ).

ಆತ್ ಚ ಐಚ್ ಚ— ಆದೈಚ್ (ಸಮಾಹಾರದ್ವಂದ್ವಸಮಾಸ).


ಉದಾ— ಜಮದಗ್ನೇಃ ಗೋತ್ರಾಪತ್ಯಂ ಪುಮಾನ್ ಜಾಮದಗ್ನ್ಯಃ, ಅಶ್ವಲಸ್ಯ ಗೋತ್ರಾಪತ್ಯಂ ಪುಮಾನ್ ಆಶ್ವಲಾಯನಃ (ಆ). ಇತಿಕಸ್ಯ ಗೋತ್ರಾಪತ್ಯಂ ಪುಮಾನ್ ಐತಿಕಾಯನಃ, ಇತಿಹಾಸಸಮ್ಬದ್ಧಮ್ ಐತಿಹಾಸಿಕಮ್ (ಐ). ಉಪಗೋಃ ಅಪತ್ಯಂ ಪುಮಾನ್ ಔಪಗವಃ, ಉಪಮನ್ಯೋಃ ಅಪತ್ಯಂ ಪುಮಾನ್ ಔಪಮನ್ಯವಃ (ಔ).

ವೃದ್ಧಿಸನ್ಧಿಃ— ದೇವೇನ + ಏಕೇನ— ದೇವೇನೈಕೇನ (ಐ). ಜಲ + ಓಘಃ— ಜಲೌಘಃ (ಔ).


೧।೧।೨। ಅದೇಙ್ ಗುಣಃ ||

(ಅದೇಙ್, ಗುಣಃ)


ಅತ್ = ಅ, ಏಙ್ = ಏ, ಓ (ಏಓಙ್—ಮಾಹೇಶ್ವರಸೂತ್ರ).

ಅ, ಏ, ಓ— ಇವುಗಳಿಗೆ ಗುಣಸಂಜ್ಞೆಯು. 

ಅತ್ + ಏಙ್— ಅದೇಙ್ (ಜಶ್ತ್ವಸಂಧಿ).

ಅತ್ ಚ ಏಙ್ ಚ— ಅದೇಙ್ (ಸಮಾಹಾರದ್ವಂದ್ವಸಮಾಸ).


ಉದಾ— ಪಿತೃ—ಪಿತಾ, ನೇತೃ—ನೇತಾ, ಸ್ತೋತೃ—ಸ್ತೋತಾ, ಕರ್ತೃ—ಕರ್ತಾ, ಹರ್ತೃ—ಹರ್ತಾ, ಭವಿತೃ—ಭವಿತಾ, ಮಹಾ + ಋಷಿಃ—ಮಹರ್ಷಿಃ (ಅ). ದೇವ + ಇನ್ದ್ರಃ—ದೇವೇನ್ದ್ರಃ, ಮಹಾ + ಈಶಃ—ಮಹೇಶಃ (ಏ). ಸೂರ್ಯ + ಉದಯಃ—ಸೂರ್ಯೋದಯಃ (ಓ). ಇದರಲ್ಲಿ, ಮಹರ್ಷಿಃ, ದೇವೇನ್ದ್ರಃ, ಮಹೇಶಃ, ಸೂರ್ಯೋದಯಃ— ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣಸಂಧಿ ಇದೆ.


೧।೧।೩। ಇಕೋ ಗುಣವೃದ್ಧೀ ॥

(ಇಕಃ, ಗುಣವೃದ್ಧೀ)


ಗುಣವೃದ್ಧೀ = ಎಲ್ಲಿ ಗುಣಃ ಅಥವಾ ವೃದ್ಧಿಃ ಎಂದು ಸ್ವಸಂಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುವುದೋ ಅಲ್ಲಿ, ಇಕಃ = ಷಷ್ಠೀವಿಭಕ್ತ್ಯಂತವಾದ ಪದವು ಇರುವುದು, ಎಂಬ ಪರಿಭಾಷೆಯು.

ಇಕಃ + ಗುಣವೃದ್ಧೀ— ಇಕೋ ಗುಣವೃದ್ಧೀ (ವಿಸರ್ಗಸನ್ಧಿಃ).

ಗುಣಶ್ಚ ವೃದ್ಧಿಶ್ಚ— ಗುಣವೃದ್ಧೀ (ಇತರೇತರದ್ವನ್ದ್ವಸಮಾಸಃ).


ಉದಾ— "ಮಿದೇರ್ಗುಣಃ" (ಮಿದೇಃ ಗುಣಃ— ಎಂಬಲ್ಲಿ ಗುಣಸಂಜ್ಞೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಮಿದ್-ಸ್ನೇಹನೇ-ಧಾತುವಿಗೆ ಮಿದೇಃ- ಎಂದು ಷಷ್ಠೀಪ್ರಯೋಗವು)— ಮೇದ್ಯತಿ (ಮಿದ್—ಮೇದ್ಯತಿ, ಇಕಾರಕ್ಕೆ ಏಕಾರವು ಗುಣವು). "ಮೃಜೇರ್ವೃದ್ಧಿಃ" (ಮೃಜೇಃ ವೃದ್ಧಿಃ— ವೃದ್ಧಿಸಂಜ್ಞೆಯಿರುವುದರಿಂದಾಗಿ, ಮೃಜ್-ಶುದ್ಧೌ-ಧಾತುವಿಗೆ ಮೃಜೇಃ- ಎಂದು ಷಷ್ಠೀಪ್ರಯೋಗವು)— ಮಾರ್ಷ್ಟಿ (ಮೃಜ್—ಮಾರ್ಷ್ಟಿ, ಋಕಾರಕ್ಕೆ ಅರ್-ಕಾರವು ವೃದ್ಧಿಯು).




Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

छन्दःशास्त्रभूमिका

छन्द:शास्त्रभूमिका अक्षरसङ्ख्याऽवच्छेद: छन्द: ।  पृथिवी गायत्री, अन्तरिक्षं त्रैष्टुभम्, द्यौर्जगती ।  अग्निर्गायत्र:, इन्द्रस्त्रैष्टुभः, विश्वेदेवा जागताः । तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्रम्, ओजो वा इन्द्रियं वीर्यं त्रिष्टुप् , पशवो जागताः । ब्रह्म गायत्रम्, क्षत्रं त्रैष्टुभम्, विड् जागतम् । ब्राह्मणो गायत्रः, क्षत्रियस्त्रैष्टुभः, वैश्यो जागतः । चतुर्विंशत्यक्षरा वाग्गायत्री, चतुश्चत्वारिंशदक्षरा वाक् त्रैष्टुभी, अष्टचत्वारिंशदक्षरा वाग् जागती ॥ अतः अक्षरपरिमाणं छन्दः । गायतो मुखादुदपतत्— इति गायत्री । गायत्रीमेव त्रिपदां सतीं चतुर्थेन पादेननानुष्टोभति । गायन्तं त्रायते यस्माद्गायत्रीत्युच्यते बुधैः । “स च्छन्दोभिश्छन्नस्तस्माच्छन्दांसीत्याचक्षते” । “ते छन्दोभिरात्मानमाच्छादयन्, यदेभिराच्छादयन्, तच्छन्दसां छन्दस्त्वम्” । “ छादयन्ति ह वा एनं छन्दांसि पापात् कर्मणः । नियताक्षरवर्णमात्रादिसन्निवेशः छन्दः । छन्दस्— अस्य शब्दस्य नानार्था:— १) ‘अन्नाच्छादनभागयम्’, ‘आच्छाद्य चार्हयित्वा च श्रुतशीलवते स्वयम्’- इत्यादिषु उपसंव्यानम् / परिधानम् / परिधानवस्त्रम्...
Read more

संस्कृतशब्दव्युत्पत्ति-पर्यायपद-कोशः (संस्कृत-संस्कृत-ENGLISH)

  संस्कृतशब्दव्युत्पत्ति-पर्यायपद-कोशः (संस्कृत-संस्कृत-ENGLISH) डा ॥ कृष्णमूर्तिशास्त्री, दम्बे-पुणच ॥ श्रीगुरुगणपतिभ्यां नम: ॥ अ (A) १) अ(A) — "अ-कु-ह-विसर्जनीयानां कण्ठः "— अकार-कवर्ग-हकार-विसर्गानामुत्पत्तिस्थानं कण्ठः, Throat is the origin of sounds अ(A)-ka-kha-ga-gha-ङ-ह(ha) and " ः "(h). 1)आदिवर्णः(पुं), Initial syllable. 2)आद्यक्षरः(पुं), Begining letter. 3)आदिस्वरः(पुं), Primary vowel. 4)विष्णुः(पुं), Lord Vishnu. ("अतति सर्वं व्याप्नोतीति अततेर्डः"—मेदिनीकोशः, "अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः । मकार उच्यते ब्रह्मा प्रणवेन त्रयो मताः"—दुर्गादासधृतवचनम् —शब्दकल्पद्रुमः) 5)वासुदेवः(पुं), Lord VaasudEva. ("अकारो वासुदेवः स्यात् "— एकाक्षरकोशः) 6)स्थितिकर्ता(पुं), Observer. 7)पालनकर्ता(पुं), Protector. ("अवति रक्षति—अव (रक्षणे), अतति सातत्येऽत्र तिष्ठति "—वाचस्पत्यम्) 8)चतुर्मुखब्रह्मा(पुं), Four-headed Lord Brahmaa. 9)परमेश्वरः(पुं), महादेवः, ParamEshwara / Supreme Lord, MahAdEva / Great God / Lord Shiva. 10)कम...
Read more

सरलपाणिनीयम्

सरलपाणिनीयम् (महर्षिपाणिनिविरचितायाः, आष्टाध्याय्याः सरला व्याख्या) डा ॥ कृष्णमूर्तिशास्त्री, दम्बे-पुणच ॥ ॐ श्रीगुरुगणपतिभ्यां नमः ॥ १।१।१। वृद्धिरादैच् ॥ (वृद्धिः, आदैच्) आत् = आ, ऐच् = ऐ, औ (ऐऔच्—माहेश्वरसूत्रम्)।  आ, ऐ, औ—एतेषां वृद्धि संज्ञा ।  वृद्धिः + आत्— वृद्धिरात् (विसर्गरेफसन्धिः) ।  वृद्धिरात् + ऐच्—वृद्धिरादैच् (जश्त्वसन्धिः) । आत् च ऐच् च—आदैच् इति समाहारद्वन्द्वसमासः । उदा— ज मदग्नेः गोत्रापत्यं पुमान् जा मदग्न्यः, अ श्वलस्य गोत्रापत्यं पुमान् आ श्वलायनः (आ) । इ तिकस्य गोत्रापत्यं पुमान् ऐ तिकायनः, इ तिहाससम्बद्धम् ऐ तिहासिकम् (ऐ) । उपगोः अपत्यं पुमान् औ पगवः, उ पमन्योः अपत्यं पुमान् औ पमन्यवः (औ) । वृद्धिसन्धिः— देवेन + ए केन— देवे नै केन (ऐ) । जल + ओ घः— ज लौ घः (औ) ॥ १।१।२। अदेङ् गुणः ॥ (अदेङ्, गुणः) अत् = अ, एङ् = ए, ओ (एओङ्—माहेश्वरसूत्रम्) ।  अ, ए, ओ— एतेषां गुण संज्ञा । अत् + एङ्—अदेङ् (जश्त्वसन्धिः) । अत् च एङ् च—अदेङ् इति समाहारद्वन्द्वसमासः । उदा— पितृ—पिता, नेतृ—नेता, स्तोतृ—स्तोता, कर्तृ—कर्ता, हर्तृ—हर्ता, भवितृ—भविता, महा + ऋषिः—महर...
Read more