संस्कृतशब्दव्युत्पत्ति-पर्यायपद-कोशः (संस्कृत-संस्कृत-ENGLISH)

 संस्कृतशब्दव्युत्पत्ति-पर्यायपद-कोशः (संस्कृत-संस्कृत-ENGLISH)


डा ॥ कृष्णमूर्तिशास्त्री, दम्बे-पुणच

॥ श्रीगुरुगणपतिभ्यां नम: ॥


अ (A)


१) अ(A) — "अ-कु-ह-विसर्जनीयानां कण्ठः "— अकार-कवर्ग-हकार-विसर्गानामुत्पत्तिस्थानं कण्ठः, Throat is the origin of sounds अ(A)-ka-kha-ga-gha-ङ-ह(ha) and " ः "(h). 1)आदिवर्णः(पुं), Initial syllable. 2)आद्यक्षरः(पुं), Begining letter. 3)आदिस्वरः(पुं), Primary vowel. 4)विष्णुः(पुं), Lord Vishnu. ("अतति सर्वं व्याप्नोतीति अततेर्डः"—मेदिनीकोशः, "अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः । मकार उच्यते ब्रह्मा प्रणवेन त्रयो मताः"—दुर्गादासधृतवचनम् —शब्दकल्पद्रुमः) 5)वासुदेवः(पुं), Lord VaasudEva. ("अकारो वासुदेवः स्यात् "— एकाक्षरकोशः) 6)स्थितिकर्ता(पुं), Observer. 7)पालनकर्ता(पुं), Protector. ("अवति रक्षति—अव (रक्षणे), अतति सातत्येऽत्र तिष्ठति "—वाचस्पत्यम्) 8)चतुर्मुखब्रह्मा(पुं), Four-headed Lord Brahmaa. 9)परमेश्वरः(पुं), महादेवः, ParamEshwara / Supreme Lord, MahAdEva / Great God / Lord Shiva. 10)कमठः(पुं), Tortois / Turtle. 11)अङ्गणम् (नपुं), Courtyard, 12)रणम् (नपुं), War. 13)गौरवम् (नपुं), Respect. 14)अन्तःपुरम्(नपुं), Seraglio / Serail / female appartment esp.of a king. 15)हेतुः(पुं), Motive. 16)भूषणम्(नपुं), Ornament. 17)अङ्घ्रिः(पुं), Foot / Leg. 18)उमा(स्त्री), Goddess Paarvatee, wife of Lord Shiva. 19)इज्या(सत्री), Sacrifice / Worship. ("अकारो ब्रह्मविष्ण्वीशकमठेष्वङ्गणे रणे । गौरवेऽन्तःपुरे हेतौ भूषणेऽङ्घ्रावुमेज्ययोः"—नानार्थरत्नमाला ।) 20)सुखम्(नपुं), Happiness / Ease. 21)ज्ञानम्(नपुं), Knowledge. 22)अरातिः(पुं), Envy. 23)गिरिः(पुं), Hill. 24)भूमिः(स्त्री), Earth. 25)द्रुमः(पुं), Tree. 26)आलिः/भ्रमरः(पुं), A large black bee. 27)मृगः(पुं), Animal, Deer. 28)सिंहः(पुं), Lion. 29)वराहः(पुं), Boar / Pig. 30)ऋक्षः(पुं), Bear. 31)तरक्षुः(पुं)/ गर्दभाकारो व्याघ्रविशेषः, Hyena. 32)गवयः(पुं)/गोसदृशः/गोविशेषः/वनगौः,  Gayal, a species of ox, Bos gavaeus. ("सुखज्ञानमुमारातिगिरिभूमिद्रुमालिषु । मृगसिंहवराहर्क्षतरक्षुगवयेष्वपि "—रत्नकोशः) 

(अव्ययार्थे—>)33)व्यञ्जनपूर्व-कृत्प्रत्ययविशेषः, A prefix coming before a consonant. 34)अभावः, Scarcity / Shortage / Absence. A prefix meaning 'not', corresponding to un or in in English. 35)प्रतिषेधः, not / no. ("अभावे नह्यनो नापि "—अमरकोशः काण्ड ३, श्लोक ४२३, ५-अव्ययवर्गः— नहि-अ-नो-न—एतानि निषेधार्थकानि अव्ययानि अभावे प्रतिषेधे अपि उपयुज्यन्ते) 36)अल्पः/स्वल्पः, a little. 37)अनुकम्पा, compassion. ("अः स्वल्पार्थेऽप्यभावेऽपि " —हेमकोशः । "अशब्दः स्यादभावेऽपि स्वल्पार्थप्रतिषेधयोः । अनुकम्पायां च तथा वासुदेवे त्वनन्वयः"—मेदिनीकोशः)

(नञ् सम्बन्धे ६ अर्थाः—>)38)सादृश्यम् (यथा—अब्राह्मणः, ब्राह्मण इव दृश्यमान इत्यर्थः), comparative (e.g., Abraahmanaha means appearing like a brahmin). 39)अभावः(यथा—अपापम्, पापस्य अभाव इत्यर्थः), absence (viz., apaapam—no sin / paapam). 40)अन्यत्वम्/भेदः(यथा—अनश्वः, अश्वेतर इत्यर्थः), anotherness (e.g, anashwaha—other than horse / ashwa). 41)अल्पत्वम्, a bitness (उदा—अनुदरी कन्या, अल्पोदरीत्यर्थः, anudaree kanyaa—not having big belly). 42)अप्राशस्त्यम्, not of much importance (e.g.,—अधनम्, चर्मधनम्, अप्रशस्तधनम्, adhanam—money earned by selling the skin of some animals is not a proper earning). तथा, and 43)विरोधः, opposite(अधर्मः, न धर्मः, धर्मविरुद्धः, adharmaha—not righteous). ("तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्तिताः"—दुर्गादासकृता मुग्धबोधटीका)

44)ब्रह्म(नपुं), supreme brahman or spirit  (अग्निपुराणे). 45)अव प्रीणनादिः, producing contentment. 46)सम्बोधनम्, addressal. 47)अधिक्षेपः, blaming voice / expression. ("उपसर्ग-स्वर-विभक्ति-प्रतिरूपकाश्चेति "—स्वरादिगणसूत्रे, सिद्धान्तकौमुद्याम्, मनोरमायाञ्च) 48)प्रणवाद्यवयवः, first portion of the primordial sound praNava / aum (a+u+m=aum, ॐ). ("शृणु तत्त्वमकारस्य अतिगोप्यं वरानने । शरच्चन्द्रप्रतीकाशं पञ्चकोशमयं सदा ॥ पञ्चदेवमयं वर्णं शक्तित्रयसमन्वितम् । निर्गुणं त्रिगुणोपेतं स्वयं कैवल्यमूर्तिमत् ॥ बिन्दुतत्त्वमयं वर्णं स्वयं प्रकृतिरूपकम् "— कामधेनुतन्त्रम् ॥ अस्य लेखनप्रकारो यथा— "दक्षतः कुण्डली भूत्वा कुञ्चिता वामतो गता । ततोर्ध्वसङ्गता रेखा दक्षोर्ध्वा तासु शङ्करः ॥ विधिर्नारायणश्चैव संतिष्ठेत् क्रमतः सदा । अर्धमात्रा शक्तिरूपा ध्यानमस्य च कथ्यते "—वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥)





Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

छन्दःशास्त्रभूमिका

छन्द:शास्त्रभूमिका अक्षरसङ्ख्याऽवच्छेद: छन्द: ।  पृथिवी गायत्री, अन्तरिक्षं त्रैष्टुभम्, द्यौर्जगती ।  अग्निर्गायत्र:, इन्द्रस्त्रैष्टुभः, विश्वेदेवा जागताः । तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्रम्, ओजो वा इन्द्रियं वीर्यं त्रिष्टुप् , पशवो जागताः । ब्रह्म गायत्रम्, क्षत्रं त्रैष्टुभम्, विड् जागतम् । ब्राह्मणो गायत्रः, क्षत्रियस्त्रैष्टुभः, वैश्यो जागतः । चतुर्विंशत्यक्षरा वाग्गायत्री, चतुश्चत्वारिंशदक्षरा वाक् त्रैष्टुभी, अष्टचत्वारिंशदक्षरा वाग् जागती ॥ अतः अक्षरपरिमाणं छन्दः । गायतो मुखादुदपतत्— इति गायत्री । गायत्रीमेव त्रिपदां सतीं चतुर्थेन पादेननानुष्टोभति । गायन्तं त्रायते यस्माद्गायत्रीत्युच्यते बुधैः । “स च्छन्दोभिश्छन्नस्तस्माच्छन्दांसीत्याचक्षते” । “ते छन्दोभिरात्मानमाच्छादयन्, यदेभिराच्छादयन्, तच्छन्दसां छन्दस्त्वम्” । “ छादयन्ति ह वा एनं छन्दांसि पापात् कर्मणः । नियताक्षरवर्णमात्रादिसन्निवेशः छन्दः । छन्दस्— अस्य शब्दस्य नानार्था:— १) ‘अन्नाच्छादनभागयम्’, ‘आच्छाद्य चार्हयित्वा च श्रुतशीलवते स्वयम्’- इत्यादिषु उपसंव्यानम् / परिधानम् / परिधानवस्त्रम्...
Read more

सरलपाणिनीयम्

सरलपाणिनीयम् (महर्षिपाणिनिविरचितायाः, आष्टाध्याय्याः सरला व्याख्या) डा ॥ कृष्णमूर्तिशास्त्री, दम्बे-पुणच ॥ ॐ श्रीगुरुगणपतिभ्यां नमः ॥ १।१।१। वृद्धिरादैच् ॥ (वृद्धिः, आदैच्) आत् = आ, ऐच् = ऐ, औ (ऐऔच्—माहेश्वरसूत्रम्)।  आ, ऐ, औ—एतेषां वृद्धि संज्ञा ।  वृद्धिः + आत्— वृद्धिरात् (विसर्गरेफसन्धिः) ।  वृद्धिरात् + ऐच्—वृद्धिरादैच् (जश्त्वसन्धिः) । आत् च ऐच् च—आदैच् इति समाहारद्वन्द्वसमासः । उदा— ज मदग्नेः गोत्रापत्यं पुमान् जा मदग्न्यः, अ श्वलस्य गोत्रापत्यं पुमान् आ श्वलायनः (आ) । इ तिकस्य गोत्रापत्यं पुमान् ऐ तिकायनः, इ तिहाससम्बद्धम् ऐ तिहासिकम् (ऐ) । उपगोः अपत्यं पुमान् औ पगवः, उ पमन्योः अपत्यं पुमान् औ पमन्यवः (औ) । वृद्धिसन्धिः— देवेन + ए केन— देवे नै केन (ऐ) । जल + ओ घः— ज लौ घः (औ) ॥ १।१।२। अदेङ् गुणः ॥ (अदेङ्, गुणः) अत् = अ, एङ् = ए, ओ (एओङ्—माहेश्वरसूत्रम्) ।  अ, ए, ओ— एतेषां गुण संज्ञा । अत् + एङ्—अदेङ् (जश्त्वसन्धिः) । अत् च एङ् च—अदेङ् इति समाहारद्वन्द्वसमासः । उदा— पितृ—पिता, नेतृ—नेता, स्तोतृ—स्तोता, कर्तृ—कर्ता, हर्तृ—हर्ता, भवितृ—भविता, महा + ऋषिः—महर...
Read more